ΑΘΗΝΑ. Λίγες ημέρες πριν από την παγκόσμια πρεμιέρα της νέας του ταινίας, «Καποδίστριας» (στο Museum of the Moving Image της Αστόριας, το Σάββατο 29 Νοεμβρίου 2025, στις 6 μ.μ.) ο Γιάννης Σμαραγδής ανοίγει την καρδιά του στον «Εθνικό Κήρυκα» («Ε.Κ.») και εξηγεί γιατί θεωρεί το έργο αυτό όχι απλώς μια καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά μια βαθιά πνευματική υποχρέωση προς τον Ελληνισμό. Μιλά για την οκταετή έρευνα που πραγματοποίησε, για τη συγκλονιστική ανιδιοτέλεια του Ιωάννη Καποδίστρια και για τον καθοριστικό ρόλο των Ελλήνων της Διασποράς που, όπως λέει, «έδωσαν ζωή σε μια ταινία που δεν θα γινόταν χωρίς αυτούς».

«Ε.Κ.»: Κύριε Σμαραγδή, ποια ήταν η βαθύτερη ανάγκη που σας οδήγησε στον Καποδίστρια;

Γιάννης Σμαραγδής: Ανήκω στους σκηνοθέτες που πιστεύουν πως δεν επιλέγουμε εμείς τα θέματα μας· τα θέματα επιλέγουν εμάς. Είμαι προσωπογράφος – από εκείνους που αναζητούν πρόσωπα τα οποία έχουν σημαδέψει τον Ελληνισμό. Αλλοι με αποκαλούν «αγιογράφο», με την καλή και την κακή έννοια· εγώ το θεωρώ μεγάλο κομπλιμέντο.

Ο Καποδίστριας ήταν ένα τέτοιο πρόσωπο. Οπως κάποτε ο Παπαδιαμάντης, ο Θεοτοκόπουλος, ο Βαρβάκης και ο Καζαντζάκης, έτσι κι εκείνος με κάλεσε, με τον τρόπο που σε καλεί μια ψυχή φωτεινή, που δεν έχει σβήσει. Πιστεύω ότι τα πρόσωπα αυτά δεν τελείωσαν με το θάνατό τους. Μένουν ζωντανές οι ψυχές τους. Και αν έχεις τις σωστές προθέσεις, αν θες να υπηρετήσεις την αλήθεια και την ομορφιά τους, τότε σε «εγκρίνουν» για να αφηγηθείς την ιστορία τους.

Αυτή η «έγκριση» δεν έρχεται εύκολα. Είναι μια βαθιά εσωτερική δοκιμασία που πέρασα. Επρεπε πρώτα να νιώσω ότι μπορώ να σταθώ απέναντι σε μια τέτοια ψυχή, σε μια μορφή που συνδύασε απόλυτο ήθος και ιστορικό μεγαλείο.

Ο Γιάννης Σμαραγδής κατά τα γυρίσματα της ταινίας «Καποδίστριας». Φωτογραφία: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΜ

«Ε.Κ.»: Μιλάτε συχνά για τον ρόλο της Διασποράς. Γιατί αυτό το θέμα σας συγκινεί τόσο;

Γιάννης Σμαραγδής: Διότι ο Ελληνισμός της Διασποράς είναι, κατά τη γνώμη μου, μια τεράστια ανεκμετάλλευτη δύναμη. Οπως το 1821, έτσι και τώρα, πιστεύω ότι η σπίθα για την επόμενη ελληνική αναγέννηση θα έρθει από τους Ελληνες που ζουν έξω από τα σύνορα. Εκείνοι πολλές φορές βλέπουν καθαρότερα, έχουν παιδεία, πόρους, αγάπη για τον τόπο χωρίς να εγκλωβίζονται στις μικρότητες της καθημερινότητας στην Ελλάδα.

Πάντα πίστευα ότι οι λαοί που έχουν περάσει μεγάλα διαστήματα σκλαβιάς χρειάζονται χρόνο για να ξαναβρούν τον βηματισμό τους. Αλλά οι μεγάλοι λαοί δεν μετρώνται με δεκαετίες – μετρώνται με αιώνες. Είμαστε ένας λαός με τρεις πολιτισμούς: τον Μινωικό, τον Αρχαίο Ελληνικό και τον Βυζαντινό. Κανένας άλλος λαός δεν έχει κληρονομήσει τρεις διαδοχικούς κόσμους τόσο ισχυρούς.

Γι’ αυτό αισθάνομαι βαθιά υποχρέωση να υπηρετήσω τον Ελληνισμό και τον πολιτισμό του. Και αυτός ο ρόλος της Διασποράς είναι αναντικατάστατος. Η ταινία αυτή δεν θα είχε γίνει χωρίς Ελληνες της Αμερικής – και το λέω με συγκίνηση.

«Ε.Κ.»: Πόσο χρόνιο και βαθύ ήταν το ταξίδι της ιστορικής έρευνας;

Γιάννης Σμαραγδής: Οκτώ χρόνια. Και ήταν οκτώ χρόνια ζωής, όχι απλώς μελέτης. Ηταν μια περίοδος που ξεκίνησε όταν ακόμη ζούσε η σύζυγός μου, η Ελένη, που με ενθάρρυνε από την πρώτη στιγμή. Συνεχίστηκε και μετά από το θάνατό της, σαν να είχα ηθική εντολή να το ολοκληρώσω. Διάβασα ό,τι υπήρχε: αρχεία, αλληλογραφία, ξένα διπλωματικά κείμενα, μαρτυρίες ανθρώπων που τον γνώρισαν. Ηθελα να βρω όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και «το χρώμα της ψυχής» του. Και βρήκα πράγματα που με συγκλόνισαν.

«Ε.Κ.»: Τι σας συγκίνησε περισσότερο στην προσωπικότητα του Καποδίστρια;

Ο Γιάννης Σμαραγδής (δεξιά) κατά τα γυρίσματα της ταινίας «Καποδίστριας». Φωτογραφία: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΜ

Γιάννης Σμαραγδής: Η απόλυτη ανιδιοτέλειά του. Απόλυτη. Δεν πήρε ποτέ μισθό ούτε ως υπουργός των Εξωτερικών της Ρωσίας ούτε ως κυβερνήτης της Ελλάδας. Ο,τι χρήματα είχε, τα πρόσφερε σε Ελληνόπουλα για να σπουδάσουν. Ενα από αυτά ήταν ο νεαρός Γεώργιος Μαυρομιχάλης – ένας από τους ανθρώπους που αργότερα τον δολοφόνησαν. Ζούσε σαν ασκητής. Δεν είχε δεύτερο παλτό.
Οταν σκοτώθηκε, δεν υπήρχε στο σπίτι του ούτε ένα ρούχο για να τον ντύσουν.

Και πέρα από αυτό, θυσίασε και την προσωπική του ευτυχία. Η σχέση του με την Ρωξάνδρα Στούρτζα, ένας από τους πιο συγκινητικούς έρωτες της Ιστορίας μας, έμεινε ανολοκλήρωτος διότι και οι δύο έκριναν ότι θα εμπόδιζε το έργο του για την Ελλάδα.

Το ήθος του Καποδίστρια δεν ήταν απλώς υψηλό· ήταν ιερατικό. Γι’ αυτό ο λαός τον μνημονεύει πάντα με αγάπη. Δεν είναι τυχαίο που όταν μιλάνε για έναν έντιμο πολιτικό, λένε: «Αχ, να είχαμε έναν Καποδίστρια».

Σκηνή από την ταινία. Φωτoγραφία: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΜ

«Ε.Κ.»: Πώς αποφύγατε την παγίδα της μυθοπλασίας;

Γιάννης Σμαραγδής: Ναι, η ταινία δεν έχει μυθοπλασία. Δεν έχω αλλάξει ούτε ένα πραγματικό γεγονός. Ομως ο κινηματογράφος δεν είναι ντοκιμαντέρ. Η δουλειά της τέχνης είναι να φωτίσει την ψυχή πίσω από τα γεγονότα. Δεν ήθελα μια στεγνή καταγραφή, αλλά τη μεταφορά της «άχνας» των πραγμάτων, της πνευματικής δόνησης.

Τα γεγονότα είναι ακριβή. Αλλά μέσα από αυτά αναδύεται η ψυχή του Καποδίστρια. Και αυτό θα δουν οι θεατές. Ο κινηματογράφος έχει τη δύναμη να διαμορφώνει συνειδήσεις. Η αγαθή τέχνη βελτιώνει τους ανθρώπους, τους φέρνει πιο κοντά στο φως που έχουν μέσα τους. Η ταινία αυτή έγινε γι’ αυτόν τον σκοπό.

Σκηνή από την ταινία. Φωτoγραφία: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΜ

«Ε.Κ.»: Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη χρηματοδότηση;

Γιάννης Σμαραγδής: Η δυσκολία ήταν τεράστια. Για χρόνια η ταινία βρισκόταν στο σκοτάδι γιατί δεν υπήρχαν διαθέσιμοι πόροι. Ηταν μια περίοδος αβεβαιότητας και αγωνίας. Και τότε έγινε κάτι συγκινητικό: Ελληνες της Νέας Υόρκης, της Αμερικής, άνθρωποι της Διασποράς, πήραν την πρωτοβουλία να ξεκινήσουν crowdfunding. Ο κ. Ευάγγελος Στασινόπουλος, ένας ευγενής άνθρωπος, έγινε ο βασικός αρωγός. Χάρη σε αυτούς, η ταινία έγινε πραγματικότητα. Το λέω με βαθύ σεβασμό: αυτή η ταινία είναι «παιδί» της Διασποράς.

«Ε.Κ.»: Υπήρξε μια στιγμή που αισθανθήκατε ότι «όλα μπαίνουν στο φως»;

Γιάννης Σμαραγδής: Ναι. Οταν βρέθηκαν τα χρήματα, όλα άλλαξαν μέσα σε μια στιγμή. Ηταν σαν να ανοίγει ένα παράθυρο και να μπαίνει φως μετά από μεγάλη σκοτεινιά. Στα γυρίσματα υπήρχε μια αίσθηση τελετουργίας, σαν να συμμετέχουμε όλοι σε μια συλλογική ανάσταση. Εβλεπα πρόσωπα να λάμπουν. Ηταν κάτι που δεν περιγράφεται εύκολα.

Σκηνή από την ταινία. Φωτoγραφία: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΜ

«Ε.Κ.»: Ποιοι είναι οι στόχοι σας για τη διάδοση και αξιοποίηση της ταινίας; 

Γιάννης Σμαραγδής: Εχουμε συμφωνήσει με το Ιδρυμα του κ. Στασινόπουλου ότι η ταινία θα διανεμηθεί δωρεάν σε σχολεία, πανεπιστήμια, πολιτιστικά κέντρα και φορείς σε όλο τον Κόσμο.
Θέλουμε οι νέες γενιές, και κυρίως οι Ελληνες του εξωτερικού, να γνωρίσουν τη μορφή αυτή. Δεν κάνω αυτή την ταινία για προσωπικό όφελος. Δεν έχω λάβει καμία αμοιβή. Είναι προσφορά στην πατρίδα μου.

«Ε.Κ.»: Τι επιθυμείτε να κρατήσει ο θεατής φεύγοντας από την αίθουσα;

Γιάννης Σμαραγδής: Να δει την καθαρή ψυχή του Καποδίστρια και να εμπνευστεί.
Να καταλάβει ότι ο Ελληνισμός μεγαλουργεί όταν εμπνέεται από τα μεγάλα πρόσωπα και τις φωτεινές ιδέες του. Και ότι αυτά τα πρόσωπα, αν και ανήκουν στο παρελθόν, δείχνουν ξεκάθαρα ποιο πρέπει να είναι το μέλλον μας. Αυτό εύχομαι: η ταινία να ενώνει, όχι να διχάζει. Να ξαναθυμίσει στους Ελληνες τι μπορεί να γίνει αυτός ο λαός όταν κοιτάζει ψηλά.